Freesia Bak. — frezja

Rodzina (ridaceae — kosaćcowate

 

Rodzaj ten obejmuje gatunki występujące w południowej Afryce. Uprawiane dzisiaj rośliny są mieszańcami zebranymi pod nazwą Freesia do stadium rozwoju rośliny. Optymalna temperatura po wysadzeniu bulw wynosi 13—17°C. Gdy rośliny ukażą się nad powierzchnią gleby, co ma miejsce po upływie 4—7 tygodni, obniża się temperaturę do 10—13°C. W czasie miesięcy jesienno-zimowych można ją nawet utrzy­mywać na poziomie 5—8°C, należy jednak pamiętać, że u roślin otrzy­manych z bulw preparowanych tak niskie temperatury niwelują efekt tego zabiegu.

Dla wzrostu tych ostatnich właściwa temperatura wynosi 13°C. Od chwili ukazania się pąków Ponad liśćmi aż do rozwinięcia kwiatów temperatura powinna wynosić 12—15°C. Zbyt niska tempe­ratura w tym okresie powoduje tworzenie się nietypowych kwiato­stanów, a zbyt wysoka zasychanie pąków. Rośliny uprawiane w tempe­raturze około 20°C prawie nie kwitną.

Interesujące są wyniki badań holenderskich nad wpływem temperatury podłoża na rozwój frezji (tab. 13). Znajomość wpływu temperatury na frezję wykorzystano dla przyspieszania kwitnienia roślin. Metoda ta opiera się na działaniu określonymi temperaturami na bulwy frezji. Pierwszy etap to poddanie bulw działaniu temperatury 28—31 °C przez okres 3—4 miesięcy (preparowanie), drugi to przechłodzenie bulw , w temperaturze 1 3°C i 9°C w ciągu 3—6 tygodni. Temperatury 28—31 °C wpływają na uzyskanie przez bulwy zdolności kiełkowania i natychmiastowego ukorzenienia się. Z kolei temperatury 9—13°C przyspieszają ; rozwój roślin i ich kwitnienie.

Podlewanie frezji uzależnia się przede wszystkim od pogody. W czasie słonecznych i ciepłych dni wiosennych rośliny muszą być obficie podle­wane, natomiast jesienią i zimą podlewania się ogranicza. Do momentu kwitnienia można również zraszać frezje, zwracając uwagę aby liście wysychały do wieczora.

Podlewanie podłoża ogranicza się po przekwitnieniu frezji, a zupełnie przerywa na 2—3 tygodnie przed zbiorem bulw.

Rozmnażanie i przygotowanie materiału sadzeniowego. Frezję można rozmnażać z nasion lub z bulw.

Zaletą rozmnażania generatywnego jest duży współczynnik rozmnażania oraz fakt, że przez nasiona nie przenoszą się choroby, zwłaszcza wirusowe. Wadą natomiast jest długi, chociaż u najnowszych mieszańców skrócony już do 6—8 miesięcy okres uprawy oraz otrzymanie pniewy- równanego materiału roślinnego.

W związku z tym, że frezja jest rośliną obcopylną, należy ją zapylać sztucznie. Najlepiej wiążą nasiona kwiaty zapylane na drugi dzień po rozkwitnięciu. Owocem jest torebka, która dojrzewa w ciągu 2—3 mie­sięcy. W jednej torebce nasiennej znajduje się około 40 nasion, a 1 g za­wiera ich przeciętnie 100 sztuk, chociaż ich liczba zależy od barwy kwiatów (tabela 14). U najnowszych ras 1 g zawiera tylko 50—60 na­sion.

W celu uzyskania dużych bulw uprawia się bulwki przybyszowe w szklarni lub w polu.

W szklarni sadzi się je od jesieni do wiosny, umieszczając na m2 200— —300 sztuk. Ich pielęgnacja jest taka sama jak roślin uprawianych na kwiat cięty.

Uprawa bulwek w polu ostatnio bardzo rozpowszechniła się w Holandii. Do tego celu używa się bulwek schłodzonych po zbiorze w temperaturze

1—5°C, a następnie od końca grudnia poddawanych działaniu tempera­tury 28—31 °C. Bulwki sadzi się w kwietniu lub maju w ilości 240 sztuk na m2. Najlepsze są gleby piaszczyste. W czasie wegetacji konieczne jest nawożenie, podlewanie i odchwaszczanie roślin. Przed zbiorem, który odbywa się od połowy sierpnia do końca września konieczne jest zmniejszenie wilgotności gleby. Uzyskać to można ustawiając tunele foliowe na polu.

Bulwy o obwodzie powyżej 5 cm poddaje się zabiegowi preparowania

i   przechłodzenia, który omówiono poprzednio.

Przedłużenie stadium spoczynku bulw frezji można osiągnąć metodą chłodzenia lub „przepoczwarczania”.

Chłodzenie polega na umieszczeniu posortowanych bulw w kamerach

o   temperaturze 1—5°C i wilgotności powietrza 60—70%. Konieczna jest przy tym intensywna wymiana powietrza. W ten sposób można przedłużyć spoczynek do 8 miesięcy. Przeznaczone do chłodzenia bulwy muszą być zdrowe.

„Przepoczwarczenie" bulw frezji polega natomiast na składowaniu ich przez 5—9 miesięcy w temperaturze 13°C. Wilgotność powietrza nie po­winna być niższa od 60—70%, gdyż inaczej bulwy twardnieją i stają się bezwartościowe. W takich warunkach ponad bulwą macierzystą tworzy się nieco mniejsza bulwa wtórna. Z tego względu metoda „przepoczwarczenia" nie jest polecana dla przetrzymywania bulwek przybyszowych. Zarówno po chłodzeniu jak i „przepoczwarczeniu" konieczne jest pod­danie bulw zabiegowi preparowania.

Podłoże i nawożenie. Frezje można uprawiać w różnych podłożach byle głęboko spulchnionych, dostatecznie przewiewnych i przepuszczal­nych. Najlepsze są ziemie lekkie np. próchniczne piaski lub piaszczyste gleby gliniaste.

W przypadku podłoży ciężkich konieczne jest spulchnienie ich do głębokości 50 cm i zdrenowanie. W celu zwiększenia zawartości próch­nicy w podłożu, przed sadzeniem bulw, zaleca się na każde 100 m2 powierzchni dodanie 1,5 m3 dobrze rozłożonego obornika. Poza nawo­żeniem organicznym stosuje się również nawożenie mineralne w postaci: 25 g saletrzaku, 6 g superfosfatu potrójnego, 22 g siarczanu potasowego oraz 5 g siarczanu magnezowego na m2.

Uprawiając frezję po pomidorach, co stosuje się dosyć często,> trzeba dobrze przemyć podłoże, gdyż frezja* należy do roślin wrażliwych.

 

Wg Penningsfelda rośliny dobrze rosną, jeżeli litr ziemi zawiera: 100—200 mg N, 400—750 mg P2Os i 500—1000 mg K20. Optymalne pH podłoża wynosi 6,5—7,2, przy czym na lekkich ziemiach próchnicznych należy je utrzymywać w pobliżu dolnej wartości.

W związku z tym, że frezja korzeni się głęboko, miąższość warstwy uprawnej powinna wynosić 25—30 cm.

W czasie wzrostu rośliny zasila się mieszanką nawozów mineralnych, w ilości 30—40 g/m2, w której stosunek N:P205:K20 powinien wynosić 1,0:0,8:2,1. Dokarmianie należy przerwać w momencie ukazania się pąków kwiatowych.

Frezja ma wyjątkowo duże zapotrzebowanie na potas. Stwierdzono, że nawożenie potasowe wpływa na zwiększenie plonu i polepszenie jakości kwiatostanów. Często w celu przyspieszenia kwitnienia frezji stosuje się jednorazowe nawożenie siarczanem potasowym w ilości 20 g/m2 na 4 tygodnie przed kwitnieniem. Niekorzystne jest natomiast obfite nawożenie frezji azotem. Powoduje ono silny wzrost wegetatywny roślin, ale jest przyczyną nierównomiernego i opóźnionego kwitnienia. Uprawiając frezję w pojemnikach nawożenie posypowe należy zastąpić płynnym dając 0,2% roztwór składników pokarmowych.

Metody uprawy. W zależności od materiału wyjściowego oraz miejsca uprawy można mówić o uprawie frezji z nasion, bulw, bulwek przyby­szowych, a także o uprawie w szklarni, w polu lub częściowo w polu, a częściowo w szklarni względnie w tunelu foliowym.

Uprawa z nasion. Na m2 sieje się 150—200 sztuk nasion frezji, tzn. około

2    g, a nasion typów wielkokwiatowych mających większe nasiona, dwa razy więcej tj. około 4 g. Wysiewu dokonuje się od marca do maja, najle­piej w kwietniu; kwitnienie przypada wtedy na jesień i zimę. Nasiona frezji można siać do skrzynek lub bezpośrednio na zagony.

•Podłożem do wysiewu w skrzynkach jest mieszanka ziemi liściowej i kompostowej z dodatkiem torfu i piasku. Nasiona sieje się punktowo w rozstawie 1—2X3 cm. Po wysiewie, podłoże zrasza się i przykrywa 2-centymetrową warstwą torfu, gdyż nasiona kiełkują w ciemności. Jednocześnie warstwa torfu zapewnia równomierną wilgotność podłoża. Zabiegi pielęgnacyjne polegają na utrzymywaniu w szklarni temperatury 20—22°C i zraszaniu wysiewów. Po upływie 2—3 tygodni pojawiają się rośliny i wówczas obniża się temperaturę do 18—20°C. Kiedy siewki mają niezupełnie jeszcze wykształcone 2 liście, przystępuje się do sadzenia ich na miejsce stałe. Rośliny sadzi się nieco głębiej niż rosły poprzednio, uważając przy tym, aby nie uszkodzić korzeni, w rozstawie 5X10 cm' Siewki można sadzić na zagony lub w skrzynki o wysokości powyżei f 0 cm, np. ażurowe wykonane z winiduru, używane w obrocie warzywami.

Skrzynki z roślinami na okres lata umieszcza się na zagonach w polu. Celowe jest przykrycie zagonów folią, na której rozkłada się kilkucentyme­trową warstwę substratu tortowego. Pozwala to uniknąć uszkodzenia przerosłych korzeni podczas przenoszenia skrzynek jesienią do szklarni. Nie zaleca się roślin uzyskanych z siewu wiosennego sadzić na zagony w szklarni, gdyż wysoka temperatura jaka panuje tutaj latem, jest niekorzystna dla ich wzrostu i rozwoju.

Można też wysiewać nasiona frezji wprost na zagony. Najlepsze są zagony o szerokości 1,0—1,2 m, na których w poprzek co 10—12,5 cm robi się rowki głębokości około 1 cm. Nasiona umieszcza się w rowkach co 3—4 cm. Następnie zagony ostrożnie się zagrabia, podlewa i przy­krywa 2-centymetrową warstwą torfu. Do siewu na zagonach stosuje się często nasiona podkiełkowane. Zabieg ten polega na wymieszaniu ich z wilgotnym torfem i piaskiem. W pomieszczeniu o temperaturze 20— —24°C, bez dostępu światła, po 2—-3 tygodniach wybija kiełek i wów­czas można dokonać wysiewu.

Najwłaściwszym terminem wysiewu na zagony w szklarni jest sierpień. Rośliny kwitną wówczas w okresie od marca do maja.

Można również siać frezję bezpośrednio na zagony w polu. Wykonuje się to w połowie maja. We wrześniu zagony przykrywa się namiotami foliowymi, które w razie potrzeby należy ogrzewać ciepłym powietrzem. Rośliny kwitną od stycznia.

Uprawa z bulw. Jest to najczęściej stosowana metoda uprawy frezji. Bulwy sadzi się na zagony takiej samej szerokości jak przy uprawie z nasion. W poprzek zagonów wyznacza się co 1 2,5 cm rzędy, w których umieszcza się bulwy w odległości 5—10 cm. Odległość ta zależy przede wszystkim od odmiany i wielkości bulw. W tabeli 12 podano dla poszczególnych odmian liczbę sztuk, jaką sadzi się na m2 przy użyciu bulw o obwodzie 4—5 cm. Bulwy większe sadzi się rzadziej. Głębokość sadzenia bulw zależy od ich wielkości i typu podłoża. Na ziemiach lekkich umieszcza się je na głębokości 12 cm, na średnich — 8—10 cm, a na ciężkich — 6 cm. Małe bulwy i bulwki przybyszowe sadzi się płycej niz duże. Bulwki przybyszowe wielkości ziarna grochu sieje się podobnie jak nasiona. Po posadzeniu zagony przykrywa się 2 centymetrową warstwą torfu.

Najlepszym terminem sadzenia bulw frezji w szklarni jest okres od po­czątku września do połowy października. Kwitnienie następuje w lutym- -marcu. Niekiedy stosuje się metodę przyspieszoną, która polega na sadzeniu bulw preparowanych przez cały rok. Jest ona szczególnie korzystna dla uzyskania kwitnienia wczesno-jesiennego, np. bulwy po­sadzone w sierpniu kwitną już w październiku.

Bulwy frezji można również sadzić bezpośrednio na zagony w polu. Wykonuje się to od maja do końca lipca, a kwitnące rośliny otrzymuje się od lipca do stycznia. Przy sadzeniu majowym rośliny, w zależności od pogody, kwitną od lipca do września, cała więc uprawa odbywa się wyłącznie w polu. Uzyskany plon jest jednak niższy i gorszej jakości.

 

W polu uprawia się tylko odmiany silnie rosnące np. 'Rijnveld's Golden Yellow'.

Częściej stosuje się tzw. uprawę kombinowaną, w której przy sadzeniu nieco późniejszym niż wyżej, w połowie września zakłada się tunele foliowe, które w razie potrzeby należy ogrzewać. Zbiór kwiatów na­stępuje od października do stycznia. Metodą kombinowaną można uprawiać takie odmiany jak 'Rijnveld's Golden Yellow', 'Gloria Solis', 'Blauer Wimpel' czy 'White Swan'.

Uprawa z bulwek przybyszowych. Przebiega ona podobnie jak uprawa z bulw, tylko kwitnienie jest o 2 tygodnie późniejsze, a kwiatów jest mniej i gorszej jakości. Na m2 sadzi się 0,2—0,3 I, tj. 1 50—200 bulwek. Zabiegi pielęgnacyjne. Oprócz dokarmiania frezję należy podlewać, a także dbać o utrzymanie odpowiedniej temperatury, co osiąga się wietrząc szklarnię i cieniując rośliny od wiosny do początku jesieni.

Do specyficznych zabiegów w uprawie frezji należy zakładanie konstruk­cji wspierającej i ściółkowanie podłoża.

Rośliny te osiągają często wysokość 80 cm, a nie są sztywne i dlatego wymagają podpór. W zależności od odmiany i siły wzrostu zakłada się 2—3 piętra siatek. Najlepsze są siatki o średnicy oczek wynoszącej 12,5 cm. Dolną siatkę umieszcza się 15 cm nad podłożem, pozostałe w odległości 15—20 cm od siebie. Siatki można rozciągnąć na podłożu przed sadzeniem bulw i podnosić je w miarę wzrostu roślin. Ściółkowanie podłoża wykonuje się najczęściej zaraz po wysadzeniu bulw lub siewie nasion. Ma ono na celu zabezpieczenie podłoża przed wysychaniem, a także przed nadmiernym nagrzewaniem. Do ściółkowa­nia używa się torfu wysokiego lub pociętej słomy. Ta ostatnia jest szczegól­nie zalecana, jeżeli uprawa roślin przypada na miesiące letnie. Stwier­dzono, że ściółkowanie wpływa korzystnie na wzrost nowo tworzących się bulw.

Przy uprawie frezji w polu należy dodatkowo zwrócić uwagę na od- chwaszczanie roślin. Można do tego celu używać herbicydów np. Tenoranu w ilości 50 g na 10 I wody na 100 m2. Opryskiwanie wykonuje się w momencie, gdy frezja osiągnie wysokość 10—15 cm, w dzień pochmurny, po uprzednim podlaniu podłoża.

Nakład robocizny w uprawie frezji wynosi 800 godzin na 1000 m2 powierzchni (tab. 1 5).

Zbiór kwiatów. Pędy frezji ścina się w momencie, gdy rozwiną się

1     lub 2 kwiaty w kwiatostanie. W związku z tym, że główny pęd kwiatostanowy ma pędy boczne, zasadą jest ścinanie go ponad naj­wyższym bocznym rozgałęzieniem. Po rozwinięciu się pierwszych kwiatów w najwyższym bocznym rozgałęzieniu, ścina się je z kolei ponad następnym bocznym pędem. Rośliny otrzymane z dużych bulw tworzą z reguły 2—3 pędy boczne, uzyskane z małych bulw wykształ­cają najwyżej 1.

 

 

Tabela 15. Nakład robocizny na 1000 m2 powierzchni frezji (wg Sennelsa)

Rodzaj pracy

Liczba

godzin

Udział poszczególnych prac w %

Przygotowanie podłoża i rozłożenie siatek Podnoszenie siatek, odchwaszczanie roślin

160

20

i wykonywanie zabiegów ochrony

30

3,75

Ogrzewanie i wietrzenie

10

1,25

Cięcie i sortowanie kwiatostanów

400

50

Zbiór i czyszczenie bulw

150

18,75

Pozostałe zabiegi

50

6,25

Razem

800

100%

 

Frezję sortuje się na trzy wybory. Najwyższe wymagania stawia się kwiatostanom w wyborze I, które powinny posiadać 7 kwiatów osa­dzonych na pędzie nie krótszym niż 28 cm. Średnica pojedynczego kwiatu musi wynosić 4,5 cm, a jego długość 6,0 cm. W pozostałych wyborach bierze się pod uwagę tylko liczbę kwiatów i długość pędu. W wyborze II liczba kwiatów wynosi 6 sztuk, a długość pędu 24 cm, w wyborze III liczba kwiatów może być o 2 mniejsza, a pęd o 4 cm krótszy.

Dla odmian frezji o pełnych kwiatach wymagania są niższe i wynoszą: dla wyboru I — 5 kwiatów i 25 cm długości pędu, dla wyboru II — 4 kwiaty i 20 cm pęd.

Kwiatostany frezji stoją w wazonie około tygodnia.

Okres kwitnienia frezji jest stosunkowo krótki i wynosi 4—6 tygodni u roślin wyprodukpwanych z nasion, i 2—3 tygodnie u roślin otrzyma­nych z bulw.

Kwiatostany frezji można przechowywać przez 8—10 dni w chłodni o temperaturze 2°C.

Ochrona przed chorobami i szkodnikami. Do szczególnie groźnych należą wirusowe choroby frezji. Najpowszechniej występuje mozaika frezji (czynnik chorobotwórczy — Freesie virus 1) objawiająca się ciemnozielonymi przebarwieniami oraz jasnymi, wodnistymi plamami na liściach. Po pewnym czasie wokół tych plam tworzą się ciemne obwódki, a ich środek staje się pergaminowy. Porażone rośliny wydają małe kwiaty, które nie zawsze się otwierają. Niekiedy na kwiatach, zwłaszcza czerwonych i niebieskich, pojawia się biała mozaika. Rzadziej niż mozaika frezji występuje inna wiroza — biała smugowatość (czynnik chorobotwórczy — Phaseolus virus 2). Początkowo tylko na brzegach, później na całym liściu występują jasnożółte lub żółtozielone smugi i plamy, które następnie brązowieją. Wzrost roślin jest zahamo­wany, a kwiaty zniekształcone.

W przypadku wystąpienia wiroz usuwa się chore rośliny i systematycznie zwalcza mszyce, które przenoszą wirusy. W celu uzyskania roślin wolnych od wirusów stosuje się także mnożenie frezji ze stożków wzrostu.

Z chorób bakteryjnych groźna jest bakterioza mieczyków (czynnik cho­robotwórczy — Pseudomonas marginata) powodująca obumieranie młodych liści frezji, a następnie całej rośliny. Na bulwach występują wgłębione brunatne, lśniące plamy. Porażone rośliny należy opryskiwać kilka razy Cynkotoxem (0,2%) lub Miedzianem (0,2%). Wystąpieniu choroby zapobiega szybkie dosuszanie bulw po zbiorze oraz zaprawianie ich przed sadzeniem Ceresanem (0,25%) przez 30 minut. Poza tym zaleca się stosować płodozmian i odkażać podłoże.

Z chorób grzybowych występujących na frezji należy wymienić fuzariozę (czynnik chorobotwórczy — Fusarium oxysporum) powodującą żółknięcie młodych liści, a następnie stopniowe zamieranie roślin. Z czasem pora­żone pędy stają się czerwonobrunatne. Na powierzchni bulw pojawiają się plamy, a w środku występuje sucha zgnilizna. Porażone rośliny należy usunąć i spalić. Chorobie zapobiega się dezynfekując podłoże, stosując zmianowanie oraz zaprawianie bulw przed sadzeniem Ceresa­nem (0,25%) przez 30 minut.

Powszechnie spotykana szara pleśń (czynnik chorobotwórczy —

Botrytis cinerea) objawia się występowaniem brunatnoszarych plam oraz zagniwaniem liści i kwiatów. Rozwojowi choroby sprzyja niska temperatura i ‘wysoka wilgotność powietrza. Zwalczanie polega na opryskiwaniu roślin Benlatem (0,05%).

Inna choroba grzybowa, sucha zgnilizna mieczyków (czynnik chorobo­twórczy — Sclerotinia gladioli) objawia się żółknięciem roślin i zahamo­waniem wzrostu. Korzenie i nasady łodyg gniją. Chorobie zapobiega selekcja bulw, zmianowanie, stosowanie odkażonego podłoża oraz za­prawianie bulw jak wyżej.

Objawem twardej zgnilizny mieczyków (czynnik chorobotwórczy — Septoria gladioli) jest występowanie na bulwach okrągłych, czer­wonych plamek. Zwalczanie choroby polega na selekcji bulw i zaprawia­niu ich jak przeciwko suchej zgniliźnie mieczyków.

Ze szkodników często żerują na frezji mszyce (Aphidodea), które wy­stępują przeważnie na młodych pędach i kwiatostanach. Są one szczegól­nie niebezpieczne ze względu na przenoszenie chorób wirusowych. Do zwalczania stosuje się opryskiwanie Metasystoxem (0,1%) lub Piri- morem (0,05%).

Podczas ciepłej i suchej pogody może na frezji wystąpić przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae). Na liściach pojawiają się białe plamy, a przy silnym opanowaniu przez szkodnika bieleją i gniją całe rośliny. W celu zwalczania przędziorka opryskuje się frezję Rospinem (0,2%).